niskaemisja.com

Zanieczyszczone powietrze w Polsce

Jak wynika z opublikowanych w latach 2010 i 2011, przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska Raportu o stanie środowiska w Polsce 2008 i „Raportu Stan Środowiska w Polsce. Sygnały 2011”, pomimo systematycznej poprawy jakości powietrza w Polsce istotnym problemem nadal pozostają zbyt wysokie stężenia ozonu troposferycznego w sezonie letnim, a w sezonie zimowym – ponadnormatywne stężenia pyłu zawieszonego PM10 oraz benzo(a)pirenu.
 
Wielkość emisji pyłu PM10 w Polsce w latach 2000 – 2009 wahała się od ok. 303 tys. ton w 2001 roku do ok. 242 tys. ton w 2009 roku, w latach 2006-2009 zachowując tendencję spadkową. Podobnie sytuacja wygląda w odniesieniu do pyłu PM2,5.
W ocenie jakości powietrza za rok 2008 pod kątem pyłu zawieszonego PM10 spośród 170 stref podlegających ocenie, w oparciu o stężenia 24-godzinne do klasy A zaliczono 105 stref (ok. 62%), do klasy C - 65 stref (38% stref) (Rys. 6.)


Rys. 6. Klasy stref określone na podstawie 24-godzinnych stężeń pyłu PM10 w wyniku oceny jakości powietrza za rok 2008 (wg kryteriów dotyczących ochrony zdrowia) (źródło: GIOŚ/PMŚ).
 
Z emisją pyłu PM10 na poziomie ok. 7 kg/osobę Polska jest jednym z krajów o najwyższej emisji pyłu pierwotnego w Europie. Potwierdza to również raport Światowej Organizacji Zdrowia
Opublikowany przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) raport dotyczył oceny stopnia zanieczyszczenia miast na całym świecie (Mage D., Ozolins G., Peterson P., Webster A., Orthoferj R., Vandeewerd V., Gwynne M. 1996.). Głównym kryterium oceny była średnia roczna ilość obecnego w powietrzu, szkodliwego pyłu PM10. W raporcie uwzględniono 1100 miast posiadających powyżej 100 tysięcy mieszkańców i mieszczących się w 91 krajach świata. Do badań nie przystąpiły m.in. miasta rosyjskie i z niektórych państw afrykańskich.
 Według informacji WHO maksymalny, dopuszczalny ze względów zdrowotnych poziom zanieczyszczenia wynosi 20 µg/m3. Aktualna średnia to 70 µg/m3, a z powodu zanieczyszczeń w miastach rocznie umiera około 2 mln ludzi.
Najczystsze wg raportu WHO są miasta Kanady i USA, a najbardziej zanieczyszczone są miasta takich krajów jak Iran, Indie, Pakistan i Mongolia. Polska w klasyfikacji krajowej znalazła się na 20. miejscu. Spośród 65 polskich miast objętych raportem WHO jedynie sześć z nich mieści się w określonej przez WHO normie. Nalezą do nich: Gdańsk (18 µg/m3), Elbląg (19 µg/m3), Koszalin (19 µg/m3), Zielona Góra (20 µg/m3), Olsztyn (20 µg/m3) i Wałbrzych (20 µg/m3).
Najgorzej w badaniach WHO wypadł Kraków. Stężenie zanieczyszczenia pyłem PM10 wynoszące 64 µg/m3, trzykrotnie przekracza dopuszczalne normy określone w Dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy.
Mniej więcej w środku rankingu uplasowały się inne polskie miasta – Warszawa (32 µg/m3), Wrocław (35 µg/m3) i Katowice (42 µg/m3) (Rys.7). 


Rys 7. Miasta o najwyższym i najniższym stężeniu pyłu według Raportu WHO „Urban Air Pollution in Megacities of the World”.
 
Pył drobny powstaje m.in. w procesach energetycznego spalania, spalania paliw w silnikach samochodowych, w wyniku pożarów lasów oraz w niektórych procesach przemysłowych, ale jego głównym źródłem jest spalanie paliw w sektorze mieszkaniowousługowym. Sektor ten jest odpowiedzialny za ponad 46% całkowitej emisji pyłu PM10 i 41% pyłu PM2,5. Emisja pyłu towarzyszy niemal wszystkim procesom produkcyjnym. Spośród wielu gałęzi przemysłu szczególnie wysokie emisje pyłu towarzyszą produkcji cementu, poważnym źródłem emisji pyłu jest także przemysł energetyczny, metalurgiczny oraz chemiczny. Udział frakcji pyłu PM10 i pyłu PM2,5 w pyle emitowanym z poszczególnych sektorów gospodarki jest zróżnicowany i zależy m.in. od technologii i specyfiki źródła oraz zastosowanych technologii ochrony powietrza, na uwagę zasługuje jednak fakt stosunkowo wysokiej zawartości frakcji PM2,5 w pyle PM10 emitowanym ze źródeł należących do kategorii – transport drogowy. Emisje pyłu z transportu drogowego pochodzą zarówno z procesów spalania paliw w silnikach pojazdów jak i ze ścierania się opon i hamulców oraz zużywania powierzchni dróg.
Z uwagi na fakt, iż ozon troposferyczny powstaje w wyniku reakcji fotochemicznych tlenków azotu i lotnych związków organicznych oraz posiada zdolność przenoszenia się na duże odległości, dlatego stężenia tego zanieczyszczenia na obszarze Polski zależą w dużej mierze od jego stężenia w masach powietrza napływających nad obszar naszego kraju głównie z południowej i południowo – zachodniej Europy. Dotychczasowe wyniki pomiarów ozonu w powietrzu wskazują, iż liczba dni z przekroczeniami poziomu docelowego jest zmienna. Jak podaje Raport o stanie środowiska w Polsce (2010), spośród 28 stref w kraju dla ozonu podlegających ocenie za 2008 rok pod kątem ochrony zdrowia, w 18 strefach nie odnotowano przekroczeń poziomu docelowego a w pozostałych 10 strefach położonych w południowo – zachodniej i centralnej Polsce odnotowano stężenia ozonu na poziomie przekraczającym poziom docelowy Rys. 8.


Rys. 7. Klasyfikacja stref w Polsce dla ozonu na podstawie oceny jakości powietrza za rok 2008 (poziom docelowy, ochrona zdrowia) (źródło: GIOŚ/PMŚ)
W Polsce miastem, które wyróżnia się na tle innych miast Polski jak również na tle miast Europy jest Kraków. Jest to związane nie tylko z obecnością miejscowych źródeł zanieczyszczeń, ale również niekorzystnym usytuowaniem miasta w inwersyjnej dolinie rzeki, gęstą zabudową miasta oraz dużym natężeniem ruch samochodowego (spaliny samochodowe). Kraków od wielu dziesięcioleci należy do miast wyróżniających się nie tylko w Polsce ale w całej Europie bardzo wysokimi stężeniami zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego. Wynika to nie tylko z miejscowej emisji zanieczyszczeń, ale zależy także od niekorzystnego usytuowania miasta w inwersyjnej dolinie rzeki, gęstej zabudowie miasta, oraz dużym natężeniu ruchu samochodowego (spaliny samochodowe). Pewna część zanieczyszczeń powietrza jest też przenoszona wiatrem z ościennych rejonów Polski południowo zachodniej. Chociaż w okresie ostatnich dwudziestu lat obserwujemy zmniejszenie poziomu zanieczyszczeń, to daleko jest nam jeszcze do uzyskania bezpiecznych dla zdrowia wartości normatywnych zwłaszcza w sezonie jesienno – zimowym.
Naukowcy są zgodni co do tego, że zanieczyszczenia powietrza mają bardzo duży negatywny wpływ na nasze zdrowie. Są one, między innymi, przyczyną licznych przedwczesnych zgonów, pobytów w szpitalu, pojawiania się licznych chorób układu oddechowego oraz układu sercowo-naczyniowego, a także nowotworów.
Związek między zanieczyszczeniami powietrza a zdrowiem jest przedmiotem, któremu przygląda się świat naukowy przez lupę już od wielu lat. Aż do 2002 roku, naliczono ponad 500 badań rocznie w tym temacie, na stronie internetowej PubMed, która gromadzi badania opublikowane w naukowych przeglądach medycznych na skalę całej planety. W 2005 roku, liczba ta otarła się o 1500! Wiele z tych badań było prowadzonych przez wiele lat, na grupach składających się nawet z kilku milionów osób.
Wpływ na zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, badany jest w dwojaki sposób. Z jednej strony analizowane jest oddziaływanie zanieczyszczeń powietrza w skali długoterminowego narażenia populacji na niskie stężenia substancji zanieczyszczających, z drugiej zaś ocenia się konsekwencje zdrowotne będące następstwem krótkoterminowych ostrych ekspozycji. Naukowcy są jeszcze dalecy od zrozumienia mechanizmów fizjologicznych, które mogłyby wyjaśnić wykazane związki między zdrowiem a zanieczyszczeniem powietrza, a w szczególności w przypadku cząsteczek respirabilnych. Dotychczas ustalono, że:
  • większość zanieczyszczeń powietrza po wniknięciu do wnętrza organizmu człowieka, wykazuje działanie oksydujące;
  • reakcje zapalne zachodzące w organizmie, szczególnie w płucach, spowodowane są określone toksyczne produkty chemiczne, lub są spowodowane osadzaniem się cząstek respirabilnych w płucach;
  • zwiększenie lepkości krwi może prowadzić do tworzenia się skrzepów;
  • interferencja z mechanizmami obrony płucnej przeciwko bakteriom i wirusom, z powodu, między innymi, obecności drobnych cząsteczek, może szkodzić normalnemu procesowi „oczyszczania” płuc.
Ekspozycja na zanieczyszczenia powietrza o stężeniu nie przekraczającym poziomu dopuszczalnego przez długi okres czasu może przyczyniać się do zaostrzenia wielu dolegliwości. Należą dno nich:
  • choroby sercowo-naczyniowe, takie jak arterioskleroza;
  • choroby płucne, takie jak astma i przewlekły bronchit;
  • liczne nowotwory, w szczególności płuc i pęcherza;
  • rozwój niewydolności płuc u dzieci;
  • większa skłonność do rozwijania różnych alergii.
Wielu specjalistów wyraża pogląd, że zanieczyszczenia powietrza mogą być jednym z czynników, które mogą wyjaśniać wzrost liczby przypadków alergii, czego jesteśmy świadkiem od kilku lat. Osłabienie układu odpornościowego oraz nieprzepuszczalności błony śluzowej (błony śluzowej żołądkowo-jelitowej, błony śluzowej jamy ustnej, błony śluzowej dróg oddechowych) również wchodzi w grę.
Wiele badań, które zostały przeprowadzone w ostatnich 30 latach, wykazało, że w okresie zaostrzonego zanieczyszczenia powietrza, i podczas kilku kolejnych dni, stwierdza się:
  • wzrost poziomu hospitalizacji, śmiertelności, zawałów serca oraz problemów płucnych;
  • zaostrzenie przewlekłych już istniejących chorób, sercowych (arytmia, angina, zawał serca, niewydolność serca) albo chorób układu oddechowego (przewlekła obturacyjna choroba płuc, infekcje oddechowe, ataki astmy);
  • pojawienie się podrażnień oczu oraz zapalenie błony śluzowej dróg oddechowych i oskrzeli;
  • oddychanie oraz aktywność w czasie wysiłku mogą stać się ciężkie.
Badania epidemiologiczne nad wpływem zanieczyszczeń powietrza na choroby górnych i dolnych dróg oddechowych są badaniami niezwykle trudnymi i złożonymi. Konsekwencje oddziaływania substancji występujących w powietrzu są uzależnione od czasu ekspozycji i czasu narażenia. Na to nakładają się dodatkowo czynniki osobnicze takie jak: wiek, indywidualna odporność organizmu, współistniejące choroby czy styl życia.
Szkody zdrowotne dla człowieka narażonego na działanie zanieczyszczeń powietrza mogą mieć charakter lokalny (układ oddechowy, skóra, spojówki itd.). ale także mogą dotyczyć innych narządów (układ krążenia). Uogólnienie skutków zdrowotnych wynika z faktu, że niektóre nawet stałe składniki aerozolu są rozpuszczalne w płynach ustrojowych (np. śluz oskrzeli) i przenikają do krwioobiegu i tą drogą docierają do różnych narządów.
Reakcja organizmu na zanieczyszczenia powietrza, uzależniona jest też od właściwości toksycznych poszczególnych składników pyłowych i gazowych oraz od synergizmu ich działania. Substancje chemiczne występujące w powietrzu, często reagują ze sobą, co w konsekwencji może potęgować ich sumaryczną toksyczność.
Ponadto inaczej organizm będzie reagował na zanieczyszczenia powietrza oddziałujące w porze letniej (przy wysokich temperaturach i wysokiej wilgotności powietrza) a inaczej w porze zimowej. Skutki zdrowotne skażenia środowiska zalezą również od tego w jakim stopniu organizm jest w stanie bronić się przed skutkami biologicznymi zanieczyszczeń. Siły obronne ustroju są mniejsze w pewnych grupach populacyjnych dzieci i osób w starszym wieku.
W skali ogólnoświatowej najistotniejszą rolę odegrały dwa systemy badań epidemiologicznych dotyczących chorób alergicznych i astmy u dzieci:
  • International Study of Asthma and Allergies in Childhood (ISAAC) – ankietowe badania dzieci i młodzieży przeprowadzone w dwóch grupach wiekowych: 6 – 7 oraz 13 – 14 lat, przeprowadzone w trzech fazach w latach 1992 – 2003;
  • European Community Respiratory Health Survey (ECRHS) – badanie oceniające występowanie astmy i alergii w grupie młodych dorosłych w wieku 20 – 44 lat (Lipiec A., Komorowski J., Sybilski A., Samoliński B. 2010).
Badania te znacznie pogłębiły wiedzę na temat przyczyn występowania chorób alergicznych, w tym m.in. astmy i alergicznego nieżytu nosa. Wniosły również istotny wkład w określenie standardów oceny częstości występowania chorób alergicznych oraz kwalifikacji stopnia ich zaawansowania.
W Polsce badanie zgodne z protokołem ISAAC przeprowadzono w populacji dzieci 6 – 7 letnich oraz 13 – 14 letnich w Poznaniu i Krakowie w latach 1994 – 1995 oraz 2001 – 2002 (Lis G., Bręborowicz A., Cichocka – Jarosz E., Sobkowiak P., Głodzik I., Gazurek D., Światły A., Alkiewicz J. 2003).         
         W badaniach za pomocą kwestionariusza analizowano objawy sugerujące m.in.:
  • rozpoznanie astmy: świszczący oddech kiedykolwiek, w ostatnim roku, po wysiłku, kaszel w nocy;
  • alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa: napadowe kichanie, obecność obfitej wydzieliny i uczucie zatkanego nosa niezwiązane z przeziębieniem kiedykolwiek i w ostatnim roku
z określeniem miesięcy występowania tych objawów.
Uzyskane wyniki badań pokazują wzrost częstości występowania świszczącego oddechu kiedykolwiek u dzieci w wieku 6 – 7 lat w ciągu 7 lat od przeprowadzonego pierwszego badania. W Krakowie kształtował się on na poziomie 28,6%, natomiast w Poznaniu 27,6%. W grupie dzieci starszych częstość świszczącego oddechu kiedykolwiek wzrosła i w obu ośrodkach osiągnęła wartości zbliżone (Kraków - 21.6%, Poznań - 22.2%).
Częstość rozpo­znawania astmy wzrosła prawie trzykrotnie w Krakowie i ponad dwukrotnie w Poznaniu. W drugim badaniu czę­stości te wynosiły odpowiednio 6.8% i 5.2% (Lis G. i in. 2003).
         W odniesieniu do alergicznego nieżytu nosa wyniki badań przedstawiały się następująco:
  • U dzieci 6 – 7 letnich badanych  latach 2001/2002 objawy alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa zgłaszane zarówno „kiedykolwiek” jak i w ciągu ostatniego roku odnotowano w obu ośrodkach z istotnie wyższą częstością w porównaniu do badania przeprowadzonego w latach 1994 - 1995. W Krakowie częstość ta wzrosła z 28,5% do 33,6% dla objawów występujących „kiedykolwiek” oraz z 24,6% do 28,3% dla objawów, które wystąpiły w ciągu ostatniego roku. W Poznaniu wzrost ten był jeszcze bardziej znaczący: odpowiednio dla objawów obserwowanych kiedykolwiek z 13,0% do 31,3%, dla objawów w ostatnim roku z 11.3% do 25.4%.
  • U dzieci 13 – 14 letnich w obu ośrodkach odnotowano istotny wzrost odsetka odczuwających objawy typowe dla alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa i to zarówno „kiedykolwiek” jak i w ciągu ostatniego roku. Objawy „kiedykolwiek” zgłosiło ponad 40% dzieci krakowskich i prawie 40% dzieci mieszkających w Poznaniu. Objawy w ciągu ostatniego roku u dzieci ocenianych w latach 2001/2002 występo­wały z prawie identyczną częstością w obu ośrodkach. W Krakowie częstość ta wynosiła 33.1%, w Poznaniu 32.8%.
  • W obu ośrodkach odnotowano wzrost liczby dzieci z ustalonym rozpozna­niem alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa.  W Krakowie wzrost nastąpił o ponad 10% z 19.7% do 29.9%,  natomiast w Poznaniu wzrost ten był jeszcze wyższy bo o ponad 20% - z 12.0% do 32.6%. (Lis G., Bręborowicz A., Cichocka – Jarosz E., Sobkowiak P., Głodzik I., Gazurek D., Światły A., Alkiewicz J. 2003).
Pierwszym ogólnopolskim badaniem epidemiologicznym nad częstością występowania chorób atopowych w Polsce było przeprowadzone w latach 1998 – 1999 badanie PMSEAD. W badaniu tym za pomocą jednolitych kwestionariuszy opartych na międzynarodowych ankietach ISAAC przebadano reprezentatywną grupę ponad 16 tys. mieszkańców Polski w 11 ośrodkach na terenie kraju. W wytypowanych ośrodkach badania ankietowe uzupełniane były przesiewową spirometrią i punktowymi testami skórnymi z panelem 10 alergenów wziewnych. We wszystkich wątpliwych przypadkach rozpoznania były weryfikowane dodatkowymi badaniami w poradni specjalistycznej. Częstość występowania astmy oskrzelowej w Polsce oszacowano na poziomie 8,6% (95% CI 7.7 – 9.6) wśród dzieci i 5,4% (95% CI 5.0 – 5.8) w grupie dorosłych, przy czym na przykładzie Łodzi najwyższe wskaźniki chorobowości stwierdzano w centrum miasta i były one 3-krotnie wyższe w porównaniu do danych z terenów wiejskich.
Ogromnym problemem w Polsce jest niedodiagnozowanie astmy. Analiza danych z badania PMSEAD z terenu województwa łódzkiego wykazała wysoki, sięgający 50% u dorosłych i nawet 70% wśród dzieci, odsetek niedodiagnozowanych przypadków astmy oskrzelowej Obserwacje te zostały potwierdzone w badaniu ECAP.  Badanie ECAP – Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce zostało przeprowadzone  w latach 2006 – 2008 pod kierunkiem Prof. nadzw. Dr hab. n.med. Bolesława K. Samolińskiego. Projekt ten został sfinansowany w ramach projektu celowego „Wdrożenie systemu profilaktyki i wczesnej wykrywalności chorób alergicznych w Polsce nr 6 P05 2005 C/06572.
Projekt Epidemiologia chorób alergicznych w Polsce (ECAP) stanowił kontynuację ogólnoeuropejskich badań European Community Respiratory Health Survey II (ECRHS II). Przy projektowaniu ECAP wykorzystano również założenia oraz metodologię badań International Study of Asthma and Allergy in Childhood (ISAAC). Projekt ECAP w objął populację dorosłych w wieku 20-44 lata (standard ECRHS) oraz dzieci 6-7 i 13-14 lat (standard ISAAC) zamieszkującą osiem spośród największych polskich aglomeracji miejskich oraz jeden obszar o charakterze wiejskim. Celem badania  było przeprowadzenie wywiadów ankietowych z grupą 22,5 tyś. osób w celu określenia poziomu zachorowań na alergię i astmę. Założono, iż około 30% przebadanych kwestionariuszem ECAP winno dodatkowo przejść uzupełniające badania medyczne prowadzone według opracowanego standardu rozpoznania alergii i astmy (Samoliński B. red. 2008).
         Uzyskane wyniki badań pokazują, że w rankingu badanych jednostek chorobowych astma i objawy świszczącego oddechu występują najczęściej tuż po nieżytach nosa. Objawy astmy stwierdzono u 19,3% dzieci w wieku 6 – 7 lat, u 10,2% dzieci w wieku 13 – 14 lat oraz u 12,4% dorosłych w wieku 20 – 44 lata (średnio 13,6%). Astmę deklarowaną (na podstawie badania ankietowego) rozpoznano u 4,4% dzieci w wieku 6 – 7 lat, 6,2% dzieci w wieku 13 – 14 lat oraz u 4% dorosłych. (Lipiec A., Komorowski J., Sybilski A., Samoliński B. 2010. Samoliński B. red.2008). Zgromadzone w badaniu ECAP dane potwierdziły również wiele wcześniejszych obserwacji wskazujących na silne współwystępowanie astmy i nieżytu nosa. Wśród chorych na astmę aż 73,6% deklarowało objawy nieżytów nosa, natomiast u osób ze świstami oskrzelowymi nieżyt nosa deklarowało 62,2%.
Jednym z najważniejszych działań podjętych w ostatnich latach w Polsce w zakresie poprawy ochrony zdrowia jest Narodowy Program Wczesnej Diagnostyki i Leczenia Astmy Oskrzelowej – POLASTMA – inicjatywa prezydenta Polskiego Towarzystwa Alergologicznego powstała w 2008r. Podstawowe cele Programu to:
  • wczesne wykrywanie astmy;
  • lepsza kontrola farmakologiczna: zmniejszenie liczby dni hospitalizacji z powodu astmy, zmniejszenie śmiertelności z powodu astmy, zmniejszenie liczby osób niezdolnych do pracy zawodowej z powodu astmy, wzrost stosowania leków przeciwzapalnych w stosunku do leków objawowych;
  • zmniejszenie liczby chorych z ciężką niekontrolowaną astmą oskrzelową;
  •  zapobieganie powikłaniom choroby i stosowanej terapii;
  • wzrost świadomości społecznej dotyczącej problemów związanych z astmą;
  • zmniejszenie całkowitych kosztów opieki nad chorymi na astmę (Kuna P., Kupczyk M., Kupryś-Lipińska I. 2009).
Podstawowe metody działania w ramach Narodowego Programu Diagnostyki i Leczenia Astmy Oskrzelowej to:
  • promowanie postępowania diagnostycznego i terapeutycznego zgodnego z opartymi na dowodach naukowych standardami;
  • rozbudowanie sieci edukacji w oparciu o lokalne ośrodki specjalistyczne;
  • objęcie szkoleniami kluczowych grup docelowych: lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, pediatrów, pielęgniarek, farmaceutów, położników;
  • objęcie edukacją pacjentów i całego społeczeństwa;
  • ujednolicenie metod diagnostycznych, stworzenie lokalnych diagnostycznych ośrodków referencyjnych dostępnych dla lekarzy POZ;
  • promocja terapii zaostrzeń choroby w oparciu o indywidualne plany postępowania;
  • edukacja dotycząca prawidłowego stosowania leków wziewnych;
  • promocja zdrowego trybu życia w tym walka z nałogiem palenia tytoniu;
  • Promocja badań naukowych nad astmą oskrzelową (Kuna P., Kupczyk M., Kupryś-Lipińska I. 2009).
W ramach Programu prowadzone są rozliczne działania edukacyjne, badania i analizy, które systematycznie i konsekwentnie realizowane, mogą przyczynić się do powstrzymania epidemii chorób układu oddechowego.
O konieczności systematycznej edukacji prowadzonej na szeroką skalę społeczną świadczy najnowsza inicjatywa zrealizowana w ramach POLASTMY –„Analiza przyczyn zdrowotnych zwolnień lekarskich z zajęć wychowania fizycznego w grupie dzieci w wieku 7 – 13 lat w szkołach podstawowych w województwie łódzkim”, podczas której badaniem objęto wszystkich uczniów szkół podstawowych w jednym z powiatów województwa łódzkiego. Badanie ankietowe przede wszystkim umożliwiło rozpoznanie astmy u dzieci, które wcześniej nie miały postawionej prawidłowej diagnozy. Natomiast analiza zwolnień pokazała, że choroby oddechowe są przyczyną 34% zwolnień dzieci z zajęć wychowania fizycznego (23% - nawracające infekcje dróg oddechowych i 11% - astma oskrzelowa), w tym w przeważającej większości dotyczyło to dziewcząt (56%) oraz uczniów w klasach IV-VI. Co drugie ankietowane dziecko cierpiało już na chorobę przewlekłą, w tym w 24,2% na więcej niż jedną, która była przyczyną zwolnień z tych zajęć w poprzednich latach. 69,8% zwolnień było wystawione w wyniku zalecenia lekarza, a pozostałe – ponad 30% - na prośbę rodziców. Prawie połowę zwolnień - 49,5 % - wystawili lekarze podstawowej opieki zdrowotnej. Niepokojące jest również to, że w tej grupie dominowały zwolnienia całoroczne. Dodatkowo, wyniki Testu Kontroli Astmy pokazują znaczenie aktywności fizycznej: wśród dzieci chorych na astmę najlepsze wyniki miały te uczęszczające na zajęcia WF. To pokazuje, że poprzez prawidłową diagnostykę i terapię można astmę u dzieci dobrze kontrolować i umożliwić im normalne życie. Brak aktywności fizycznej u dzieci prowadzi do pogłębiania problemu chorób układu oddechowego już w najmłodszym wieku. Dzięki systematycznym ćwiczeniom dziecko zwiększa pojemność płuc i buduje silne podstawy swego zdrowia. Broniąc dzieci przed wysiłkiem fizycznym, rodzice, nauczyciele i niektórzy lekarze POZ z góry skazują je na słabszą kondycję zdrowotną. Nieuniknione konsekwencje takiego postępowania poniesie całe społeczeństwo poprzez wzrastające koszty leczenia przyszłych pokoleń.
Wśród szczegółowych  badań dotyczących skutków zdrowotnych ekspozycji na zanieczyszczenia powietrza u dzieci najczęściej wymienia się dwa wieloośrodkowe badania przeprowadzone na terenie Europy:
  • PEACE (Pollution Effects ona Asthmatic Children in Europe), w którym oceniano wpływ krótkotrwałych zmian stężenia podstawowych zanieczyszczeń powietrza na objawy astmy u dzieci,
  • APHEA (Air Pollution on Health: European Approach), polegające na badaniu wpływu zanieczyszczeń powietrza na zwiększenie umieralności i częstości przyjęć chorych do szpitali.
W Polsce badania PEACE były prowadzone w Katowicach i Krakowie. Przedmiotem badań była zależność nasilenia objawów astmy takich jak: kaszel, zwiększenie ilości wydzieliny, duszność, świsty oraz zużycie β2 mimetyków oraz zmiany w badaniach mechaniki oddychania od średniodobowego zwiększenia stężenia SO2, NO2 i PM10. W obu pracach nie wykazano wpływu tych zanieczyszczeń na przebieg astmy oskrzelowej u dzieci. Potwierdziły to również badania prowadzone w innych krajach. Nie oznacza to jednak braku wpływu tych zanieczyszczeń, głównie (NO2 i Ozon O3) na okresowe nasilanie się objawów alergicznych.
W wielu publikacjach wykazano nasilenie występowania objawów ze strony układu oddechowego u dzieci i dorosłych mieszkających w okolicy dróg o dużym nasileniu ruchu (Gehring U., et all 2010, McCreanor J et al. 2007). Mają na nie tylko wpływ zwiększone stężenia NO2 i O3, które są głównymi zanieczyszczeniami pochodzącymi z wyziewów silników spalinowych.
W badaniach prowadzonych przez Jędrychowskiego i Flaka (Jędrychowski W., Flak E.1998) dotyczących 1129 dzieci przebywających w różnych środowiskach (o małym i dużym stężeniu zanieczyszczeń SO2 i PM10) stwierdzono istotny związek między ilością odksztuszanej wydzieliny, a stężeniem podstawowych zanieczyszczeń powietrza. W całej grupie objawy odsłuchowe w postaci świstów były ściśle związane z innymi objawami astmy (Lubiński W.2006).
Alergia u dzieci powoduje, że wpływ zanieczyszczeń powietrza (w większości polegający na analizie objawów alergii jest spowodowane dużą zmiennością osobniczą i zależy od wielu czynników, a zanieczyszczenie powietrza jest tylko jednym z nich. U dzieci niewykazujących cech alergii, a badanych w miejscach o zwiększonym stężeniu podstawowych zanieczyszczeń powietrza, obserwowano wyraźne zwiększenie częstości występowania kaszlu, świstów, co jest prawdopodobnie wywołane przez szkodliwe czynniki środowiskowe.
Kraków jest jednym z dominujących w Polsce ośrodków, w którym na tak szeroką skalę prowadzi się badania nad wpływem zanieczyszczeń pyłowych powietrza na zdrowie różnych grup mieszkańców Krakowa. W latach 2000 – 20004 Zakład Epidemiologii Katedry Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej UJ CM oraz Fundacja Zdrowie i Środowisko, przeprowadził badania nad określeniem wpływu zanieczyszczeń powietrza drobnym pyłem zawieszonym i wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi w okresie prenatalnym na zdrowie dziecka. Badaniami objęto 505 kobiet ciężarnych w drugim i trzecim trymestrze ciąży spośród pacjentek poradni położniczo – ginekologicznych (Jędrychowski W., Majewska R., Mróz E., Flak E., Kiełtyńska A., 2012).
W okresie przed – porodowym wykonano pomiary indywidualnej ekspozycji na PM2,5 i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) oraz przeprowadzono dwukrotnie wywiady epidemiologiczne ze wszystkimi badanymi na temat przebiegu ciąży, problemów zdrowotnych i potencjalnych szkodliwości środowiskowych w domu, w pracy i w miejscu zamieszkania. Przy porodzie pobierano krew pępowinową i krew matki do analiz toksykologicznych (addukty WWA-DNA, kotinina, metale ciężkie). Dane o przebiegu porodu i stanie zdrowia noworodka były odnotowane z kart historii choroby. Po porodzie, rozwój noworodków i dzieci był monitorowany przy pomocy testów oceniających ich rozwój psychomotoryczny, występowanie chorób ostrych i przewlekłych, alergii, i pomiarów sprawności wentylacyjnej płuc. Uzyskane wyniki pokazują m.in, że kobiety w Krakowie które w okresie ciąży były eksponowane na PM2,5 powyżej 35 μg/m3 rodziły dzieci z istotnie niższą masą urodzeniową (średnio o 128 g), mniejszym obwodem główki (średnio o 0,3 cm) i mniejszą długością ciała (średnio o 0,9 cm).
Zaobserwowano również, że u dzieci o niższej masie urodzeniowej częściej występował tzw. świszczący oddech w późniejszym okresach życia, co zwykle poprzedza występowanie objawów astmatycznych. Wyniki badań w Krakowie wykazały, że narażenie w okresie ciąży na wyższe poziomy WWA (powyżej 25 ng/m3) było związane z częstszym występowaniem u niemowląt objawów chorobowych świadczących o zapaleniu górnych i dolnych dróg oddechowych. Podatność dzieci na choroby układu oddechowego, wyrażona nawrotowymi infekcjami rejestrowanymi przez okres 7-miu lat, była silnie związana z ekspozycją prenatalną. Okazało się, że nawet stosunkowo niskie stężenia PM2,5 powyżej 20 μg/m3 zwiększały podatność na nawracające zapalenie oskrzeli i zapalenie płuc zarówno u dzieci astmatycznych jak u tych, u których astmy nie stwierdzono.
  1. Przedstawione fakty dowodzą, że zanieczyszczenia powietrza przyczyniają się do występowania i zaostrzenia objawów chorób układu oddechowego. Dbałość o „czyste powietrze” dla wielu instytucji zajmujących się szeroko rozumianym zdrowiem publicznym staje się jednym z podstawowych zadań.
         Jak poważnym problemem są choroby układu oddechowego u dzieci, świadczy fakt iż stały się one jednym z priorytetów realizowanych w obszarze zdrowia w trakcie Polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej, która trwała w okresie od 1.07.2011 do 31.12.2011. Działania jakie były prowadzone w trakcie trwania prezydencji zakończyły się opublikowaniem w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej „Konkluzji Rady z dnia 2 grudnia 2011r. Profilaktyka, wczesne wykrywanie i leczenie przewlekłych chorób układu oddechowego u dzieci” (2011/C 361/05).
         Z zapisów konkluzji wynika, iż Rada Unii Europejskiej wskazuje przewlekłe choroby układu oddechowego jako najczęstsze choroby niezakaźne  u dzieci, wśród których najpowszechniej występującymi są astma i niealergiczny nieżyt nosa. Astma według ustaleń jest najpowszechniej występującą przyczyną zgłoszeń na izbę przyjęć i hospitalizacji u dzieci.
         Rada Unii Europejskiej zwraca również uwagę na wzrost występowania chorób układu oddechowego u dzieci w ciągu ostatnich dekad, jednak wciąż jej zdaniem w niewystarczającym stopniu monitorowane są na skalę UE: występowanie, stopień ciężkości, rodzaje chorób oraz zmiany w narażeniu na alergeny i czynniki drażniące.
         Do najpoważniejszych czynników ryzyka wystąpienia przewlekłych chorób układu oddechowego według Rady Unii Europejskiej należą: predyspozycje genetyczne wraz ze środowiskowym narażeniem na działanie wdychanych substancji i cząstek, takich jak środowiskowy dym tytoniowy, słaba jakość powietrza wewnątrz pomieszczeń oraz zanieczyszczenie powietrza na zewnątrz.
Kluczową rolę w profilaktyce i leczeniu przewlekłych chorób układu oddechowego u dzieci odgrywa ustawiczna edukacja zdrowotna dzieci, rodziców, nauczycieli oraz szkolenie osób związanych zawodowo ze służbą zdrowia. Sprzyja to budowaniu świadomości i postaw prozdrowotnych wśród ludzi oraz ułatwia monitorowanie chorób przewlekłych osobom związanym zawodowo z ochroną zdrowia. Ponadto profilaktyka, wczesne diagnozowanie i leczenie przewlekłych chorób układu oddechowego mają pozytywny wpływ na rozwój dziecka, jakość życia, a także przyczyniają się do aktywnego i zdrowego dzieciństwa oraz zdrowego starzenia się. Ważne jest zatem rozwijanie nowych narzędzi, które będą służyły poprawie profilaktyki, wczesnego diagnozowania i leczenia przewlekłych chorób układu oddechowego u dzieci, przy stosowaniu podejścia „opieka zdrowotna przyjazna dzieciom” oraz „zdrowie we wszystkich politykach”, zwłaszcza przekrojowo w polityce dotyczącej zdrowia, edukacji, środowiska, badań, zatrudnienia oraz w polityce społecznej.
         Rada Unii Europejskiej w swoich konkluzjach wzywa państwa członkowskie do uwzględniania w krajowych, regionalnych lub lokalnych programach zdrowotnych   profilaktyki, wczesnego  diagnozowania  i leczenie przewlekłych chorób układu oddechowego u dzieci, oraz aby podnosiły świadomość społeczeństwa na temat przewlekłych chorób układu oddechowego u dzieci oraz poprawiały wiedzę i edukację dzieci, rodzin, nauczycieli oraz szkolenia osób zawodowo związanych z ochroną zdrowia, mając na uwadze ich rolę w profilaktyce, wczesnym wykrywaniu, leczeniu i monitorowaniu przewlekłych chorób układu oddechowego u dzieci.
         Rada Unii Europejskiej zachęca państwa członkowskie i Komisję Europejską m.in. do:
  • poprawy jakości środowiska, w którym żyją dzieci – wewnątrz pomieszczeń i na zewnątrz – oraz by zachęcały je do aktywności fizycznej;
  • rozważenie stosowania narzędzi e-zdrowia i innowacyjnych technologii w zakresie profilaktyki, wczesnego diagnozowania i leczenia przewlekłych chorób układu oddechowego;
  • wspierania badań nad genetycznymi i środowiskowymi czynnikami warunkującymi występowanie przewlekłych chorób układu oddechowego, by przyczyniać się w ten sposób do rozwoju opartych na dowodach podejść do polityki i bilansować finansowanie badań w zależności od zachorowalności na te choroby i obciążeń, jakie one za sobą pociągają;
  • promowania wielosektorowego podejścia obejmującego sektor społeczny, środowiskowy, badawczy, edukacyjny i sektor zatrudnienia, aby poprawić wpływ polityki na zdrowie układu oddechowego;
  • angażowania organizacji osób zawodowo związanych ze służbą zdrowia i pacjentów w pracach nad nadaniem większego znaczenia działaniom samych pacjentów w procesie profilaktyki, wczesnego diagnozowania i leczenia przewlekłych chorób układu oddechowego.
NFOŚiGW NFOŚiGW

Kontakt

Polska Federacja Pacjentów Dialtransplant
ul. Indiry Gandhi 21, 02-776 Warszawa

tel./fax: + 48 22 644 67 95

biuro@federacjapacjentow.pl
www.federacjapacjentow.pl

Newsletter

Jeśli chcesz otrzymywać informacje wpisz w poniższe pole swój adres e-mail i wyślij


Odwiedziny: 71640
Ten serwis, podobnie jak większość stron internetowych wykorzystuje pliki cookies. Dowiedz się więcej o celu ich używania i zmianie ustawień cookie w przeglądarce. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. | Polityka cookies